Age of respondents in Scotland |
Pàipear do Cho-Labhairt Luchd-Ionnsachaidh na Gàidhlig, Dùn Éideann 11/12/98
© 1998 Alasdair MacCaluim
Mar phàirt den rannsachadh PhD agam mu luchd-ionsnachaidh na Gàidhlig, tha mi air a bhith a sgaoileadh ceisteachan do luchd-ionnsachaidh air feadh an t-saoghail. Tha ceithir earrannan anns a’ cheisteachan – (1) có tha ag ionnsachadh na Gàidhlig (2) carson a tha iad ag ionnsachadh, (3) dé a bhuaidh a tha aig luchd-ionnsachadh air ath-bheothachadh na Gàidhlig agus (4) dé na beachdan a tha aig luchd-ionnsachaidh air a’ Ghàidhlig. An-diugh, bidh mi a’ bruidhinn mu dheidhinn a’ chiad dà cheist “có tha ag ionnsachadh na Gàidhlig agus carson”.
Chaidh an ceisteachan a-mach ann an “Cothrom”, an iris aig Comann an Luchd-Ionnsachaidh anns an Iùchair. Fhuair mi 37% de na ceisteachain air ais, dà cheud agus dà fhichead dhuibh à Alba. Is e ìre-fhreagairt math a tha seo airson ceisteachain a tha cho fada agus feumar a chuimneachadh cuideachd nach eil a h-uile ball ChLI ag ionnsachadh na Gàidhlig – tha buill aca aig a bheil Gàidhlig bho thùs agus tòrr bhuill eile aca a tha a’ toirt taic dhan chànan gun a bhith ga h-ionnsachadh.
(Bha 1107 buill aig CLI aig an àm agus fhuaradh 413 ceisteachain air ais: 240 à Alba, 173 taobh a-muigh na h-Alba).
Tha mi air ceisteachain a thoirt a-mach do na h-oileanaich air cùrsaichean bogaidh, cùrsaichean oilthigh agus cùrsaichean samhraidh bhon uairsin ach chan eil tìde gu leòr air a bhith agam gus sùil gheur a thoirt air na toraidhean gu ruige seo agus mar sin, is ann mu bhallrachd ChLI a-mhàin a bhios mi a’ bruidhinn an-diugh. A dh’ aindeoin seo ge-ta, tha mi gu math cinnteach gu bheil ballrachd ChLI gu math riochdachail de luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig san fharsaingeachd.
Seo cuid de na toraidhean agam:
Aois an t-samhla:
Age of respondents in Scotland |
Mar a chì sibh air an sgrìn, tha glé bheag dé dhaoine eadar 20 agus 35 ag ionnsachadh na Gàidhlig. Tha seo a’ ciallachadh nach bi móran dhaoine ag ionnsachadh na Gàidhlig nuair a tha iad òg agus mar sin nach bi cothom aca a’ Ghàidhlig a theagasg dhan chloinn aca mar phrìomh chànain.
Chan eil na figearan seo a’ coimhead dòchasach airson Gaidhlig anns an àm ri teachd. Tha tòrr dhaoine ag ionnsachadh na Gàidhlig nuair a bhios iad air an dreachd a leigeil dheth no nuair a bhios a’ chlann aca air an taigh fhagail agus nuair a bhios barrachd tìde aca.
Bidh an co-labhairt seo a’ beachdachadh air innleachd nàiseanta airson luchd-ionnsachaidh anns an fheasgair. Bhiodh e na phàirt chudromach de innleachd nàiseanta a bhith a’ feuchainn ri barrachd daoine òga a tharraing a-steach dhan chànain.
Clas Sòisealta an t-samhla:
Chan eil mi air an t-samhla agam a chur a-steach gu
clasaichean sòisealta fhathast, ach tha mi air sùil a thoirt air na dreachdan a tha
aig an luchd-ionnsachaidh agus tha e glé shoillear gu bheil a’ mhór-chùid anns
a’ chlas-mheadhonach.
Gné an t-samhla:
| Samhla uile gu léir | = | 62.8% Fireann, 37.2% Boireann |
| Ann an Alba | = | 62.9% Fireann, 37.1% Boireann |
| Taobh a-muigh na h-Alba | = | 62.5% Firanne, 37.5% Boireann |
Tha e coltach bhon t-samhla agam gu bheil tòrr a bharrachd fireannaich na boireannaich ag ionnsachadh na Gàidhlig. Chuir seo beagan iongnadh orm agus bu mhath leam beachdan nan duine a tha an lathair aig a’ cho-labhairt an-diugh a chluinntinn air a’ chùis seo.
Foghlam:
| NO FORMAL QUALIFICATIONS | 6.7% | TEACHERS’ CERT/NURSING QUALIFICATION | 7.2% |
| BASIC VOCATIONAL/SCOTVEC | 0.4% | FIRST DEGREE | 19.8% |
| O’GRADES/STANDARD GRADES O LEVELS OR EQUIVALENT | 5% | POSTGRADUATE CERTIFICATE/PROFESSIONAL DIPLOMA | 22.4% |
| HIGHERS/A’ LEVELS OR EQUIVALENT | 11.4% | HIGHER DEGREE | 18.1% |
| ONC/OND | 1.3% | OTHER | |
| HNC/HND OR EQUIVALENT/ Dip HE or Equivalent | 8.4% |
Chì sibh bhon chlar seo gu bheil an samhla tòrr nas fhoghlaimte na sluagh na h-Alba san fharsaingeachd. Tha ceum oilthigh fo-cheumach aig cha mhór fichead sa cheud agus ceum iar-cheumach aig ochd deag sa chead a bharrachd air cha mhór fichead sa cheud aig a bheil teisteanas iar-cheumach no proifeseanta agus seachd sa cheud aig a bheil teisteanas ann an teagasg no nursadh.
Pàrtaidh Polataigs an t-samhla Albannaich:
| Tóraidhean | 6% | Pàrtaidh Uaine na h-Alba | 4% |
| Partaidh Làbarach | 14% | PNA | 60% |
| Liberaich Democratach | 12% | Eile | 2% |
Tha e soillear bhon chlàr seo gu bheil an samhla glé nàiseantach. Chan eil na Làboraich – am pàrtaidh as motha ann an Alba – a’ faighinn ach ceithir deag an taca ri Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba a tha a’ faighinn taic bho thrì fichead sa cheud.
Tha nàiseantachd an t-samhla foillaiseach bhon chlàr mu dh’ ionnanachd nàiseanta cuideachd:
Ionnanachd Nàiseanta an t-samhla Albannaich:
| ALBANNACH A-MHÀIN | 46.8% |
| NAS ALBANNAICHE NA BREATANNACH | 32.1% |
| AN DÀ CHUID CO-IONNAN | 13.3% |
| NAS BREATANNACH NA ALBANNAICHE | 0% |
| BREATANNACH A-MHÀIN | 2.3% |
| EILE | 4.6% |
Anns a’ chunntas-bheachd mu dheireadh air a’ chuspair seo anns an Albannach san t-Samhradh, thuirt 63% gu robh iad a’ faireachdainn Albannach gun a bhith a’ faireachdainn Breatannach no gu robh iad a’ faireachdainn nas Albannaich na Breatannaich. Thuirt 29% gu robh iad nas Breatannaich na Albannaiche agus 7% eile gu robh iad a’ faireachdainn Eòrpach an àite Albannach no Breatannach.
Is e aon de na ceistean as cudromaiche a tha mi air a bhith a rannsachadh a bheil an luchd-ionnsachaidh bhon Ghàidhealtachd no bhon Ghalldachd agus a bheil sinnsearachd Ghàidhealach aca?
Àireamh den t-samhla a tha a’ fuireach air a’ Ghaidhealtach agus air a’ Ghalldachd:
| A’
Ghàidhealtachd (Na h-Eileanan Siar, Comhairle na Gàidhealtachd, Earra-Ghàidheal agus Bòid, Gairbhchrìochan Siorrachd Pheairt) |
74 (31%) |
| A’ Ghalldachd | 159 (68%) |
Àireamh a thogadh no a tha a’ fuireach air a’ Ghàidhealtachd: 86 (37%)
Tha seo a’ sealltainn dhuinn gu bheil a’ mhór-chùid den luchd-ionnsachaidh a’ fuireach air a’ Ghalldachd agus gun do rugadh a’ mhór-chùid air a’ Ghalldachd.
An robh Gàidhlig aig do phàrantan/seann phàrantan:
| Bha: 31.7% | Cha robh: 68.3% | |
| Pàrantan: | Bha: 18.5% | Cha robh: 81.5% |
| Seann phàrantan: | Bha: 28% | Cha robh: 56.9% Chan eil fhios agam: 7.5% |
Ged a bha Gàidhlig aig tòrr de na pàrantan agus seann-phàrantan den t-samhla Albannach, cha robh i aig a’ mhór-chùid. Tha seo a’ sealltainn dhuinn gu bheil ùidh anns a’ Ghàidhlig aig móran daoine aig nach eil sinnseareachd Gàidhlig no ceangal sam bith ris a’ Ghaidhealtachd. Tha seo a’ coimhead gu math dochasach airson an àm ri teachd.
Seo mo fhacal mu dheireadh air luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig mus toiseach mi air an ath earran den òraid seo: ged a tha barrachd is barrachd daoine air Ghalldachd ag ionnsachadh na Gàidhlig – rud a tha glé dhochasach – tha a’ mhór-chùid den luchd-ionnsachaidh meadhan-aoiseach agus/no sa mheadhan-chlas agus/no nan nàiseantach. Ged nach eil mi a’ càineadh nan daoine seo idir, idir, ma tha a’ Ghàidhlig gu bhith slan-fallainn san àm ri teachd, feumaidh sinn barrachd luchd-ionnsachaidh, a’ gabhail a-steach luchd-ionnsachaidh aig gach aois, anns gach clas agus anns gach pàrtaidh poilitigeach.
Dé cho fileanta ‘s a tha buill ChLI?
Comas bruidhinn na Roinne Albannach:
| Gun fhacal | 2.9% |
| Ìre bhunasach | 38.8% |
| Ìre mheadhanach | 33.75% |
| Ìre adhartach | 10% |
| Fileanta | 15% |
‘Mura bheil thu fileanta mu thràth, dé an ìre a tha thu ag amas
oirre?’
| THA MI AG AMAS SEANTANSAN/COMHRADH SÌMPLIDH A THUIGSINN | 4.2% |
| THA MI AG AMAIS AIR GÀIDHLIG GU LEÒR AIRSON CUR-SEACHAD NO CUSPAIR EILE ANNS AM BHEIL ÙIDH AGAM | 2.9% |
| THA MI AG AMAS AIR FILEANTACHD (LEUGHADH IS SGRÌOBHADH) | 5.5% |
| THA MI AG AMAS AIR FILEANTACHD (BRUIDHINN) | 14.3% |
| THA MI AG AMAS AIR FILEANTACHD (BRUIDHINN, LEUGHADH IS SGRÌOBHADH) | 72.6% |
EILE (Dé do amas? ________________________________________________________________________) |
‘Am bheil dùil agad gun déid agad an ìre sin a ruigsinn?’
| Tha | 42.3% |
| Chan eil | 31% |
| Ràinig mu thràth | 12.6% |
| Tha mi an dòchas | 5.9% |
| Is dòcha | 6.3% |
| Eile | 0.9% |
| Chan eil fhios agam | 0.9% |
‘De cho fad is a tha thu ag ionnsachadh na Gàidhlig (mu thimchioll)?’
Carson a tha daoine ag ionnsachadh na
Gàidhlig?
Agus seo an earran mu dheireadh. Tha mi air “Có” a dhèanamh - seo “carson” a-nis.
7. Please rate the importance of each of
the following to your decision to learn Gaelic by ticking the appropriate boxes. (Scottish
sample)
8. Which of the reasons (A-Q) mentioned in
question 7 (above) was the most important to your decision to learn Gaelic? Please write
down only one reason.
REASON |
VERY IMPORTANT |
QUITE IMPORTANT |
NOT IMPORTANT AT ALL / NOT APPLICABLE |
MAIN REASON for learning: |
| (A) I would be able to enjoy Gaelic music better | 22.4% | 54.4% | 23.2% | 4% |
| (B) I would be able to understand Gaelic T.V | 29.1% | 47.4% | 23.5% | 0.1% |
| (C) I would be able to understand Gaelic literature | 45.4% | 47.5% | 7.1% | 5.3% |
| (D) I would be helping to keep Gaelic alive | 70.3% | 24.1% | 5.6% | 31.6% |
| (E) I live in a Gaelic speaking area | 7.7% | 9.5% | 82.9% | 0.8% |
| (F) Adult members of my family can/could speak Gaelic | 10.9% | 10% | 79.1% | 4.4% |
| (G) Gaelic would be useful for my hobbies or interests (e.g place names,tracing ancestory) | 24% | 36.7% | 39.3% | 5.7% |
| (H) Gaelic would be useful in present/future employment | 13.7% | 23.4% | 62.8% | 1.3% |
| (I) As a Scot/someone living in Scotland, I feel that I should speak Gaelic | 46.3% | 39.4% | 14.4% | 11.5% |
| (J) As a Highlander/ Islander /someone living in the Highlands and Islands I feel I should speak Gaelic | 24.7% | 14.1% | 61.2% | 3.1% |
| (K) Gaelic would help me get closer to my roots | 29% | 29.9% | 41.1% | 6.2% |
| (L) I did not feel like a complete Scot without a knowledge of Gaelic | 32.2% | 27.4% | 40.4% | 7.1% |
| (M) My children are in Gaelic medium education | 8% | 3.1% | 85.3% | 1.8% |
| (N) I have Gaelic speaking friends | 22.6% | 32.6% | 13.5% | 3.1% |
| (O) I am interested in languages | 23.3% | 41% | 35.7% | 3.6% |
| (P) I want to live in the Highlands/in Scotland | 14.2% | 17.4% | 68.3% | 1.8% |
| (Q) I like to visit the Highlands/Islands | 26.7% | 35.2% | 38% | 1.3% |
| (R) Other Reasons | 15% | 4.17% | 80.8% | 6.2% |
Mar a chì sibh bhon chlàr, tha tòrr adhbharan eadar-dhealaichte ann airson a bhith ag ionnsachadh na Gàidhlig. Thuirt cha mhór a h-uile duine a fhreagairt an ceisteachan gu robh iad ag ionnsachadh airson iomadh adhbhair.
B’ e adbhar C – “Bhithinn a’ cuideachadh leis a’ Ghàidhlig a chumail beò” a chaidh ainmeachadh na bu trice mar phrìomh adhbhar airson a bhith ag ionnsachadh na Gàidhlig.
As déidh sin, b’e adhbharan I agus L a chaidh ainmeachadh na bu trice. B’ iad “Mar Albannach agus/no duine a tha a’ fuireach ann an Alba, tha mi a’ faireachdainn gum bu chòir Gàidhlig a bhith agam” agus “As aonais na Gàidhlig, cha robh mi a’ faireachdainn nam fhior Albannach.”
Thuirt tòrr dhaoine rudan mar:
“bha e ’cur orm nach b' urrainn dhomh mo chanan fhein a bhuidhinn mar bu choir”
“I felt cheated at not having the chance to learn Gaelic at school.”
“I felt there was something here which might have been mine and was denied me - and I wanted it!”
“I am embarrassed that I can't speak my own language.”
“Gaelic should have been my inheritance”
“I feel that I have lost part of my culture and it's important to me to try to replace that loss”.
Bha iomadh adhbhar eile mar chur-seachadan, ceòl, litreachas agus Gàidhlig anns an teaghlach cudromach cuideachd.
Thuirt móran de na daoine a fhreagair ceisteachan gu robh na h-adhbharan aca airson a bhith ag ionnsachadh na Gàidhlig air atharrachadh bhon a thòisich iad air a h-ionnsachadh. Mar eisimpleir, thuirt aon duine:
“Tha na h-adhbahran a thoisich mi air a’ Ghàidhlig ionnsachadh eadar-dhealaichte bho na h-adhbharan a lean mi orm gu fileantachd. Thoisich mi on a bha ùidh agam ann an ceòl Gàidhlig agus cànanan anns an fharsaingeachd agus an uair ’s a bha mi an-sàs, lean mi orm air sgàth ’s adhbharan eile - a’ fuireach air Gàidhealtachd, caraidean, faireachdainn làidir airson na Gàidhlig fhéin mar chànan agus mar uinneag gu saoghal eile.’
Thuirt cuideigin eile:
“At first I started learning because I had a lot of free time and I needed a challenge. But now I consider it to be a very worthwhile thing.”
Beachdan an Luchd-Ionnsachaidh:
Aig deireadh mo cheisteachain, thug mi cothrom dhan luchd-ionnsachaidh na beachdan aca air a’ Ghàidhlig a thoirt dhomh. A-mach as na rudan a chaidh a sgrìobhadh, seo cuid de na rudan a chaidh a ràdh na bu trice:
Anns a’ chiad dol a-mach, seo na gearaidhean aca:
Gum bheil tòrr de na daoine aig a bheil Gàidhlig bho thùs an aghaidh luchd-ionnsachaidh agus an aghaidh na Gàidhlig.
Dìth goireasan anns an sgìre aca
Gum bheil e gu math daor Gàidhlig a ionnsachadh
Gum bheil e doirbh clasaichean fhaighinn aig ìre mheadhonach no adhartach
Gum bheil e a’ toirt tòrr tìde Gàidhlig a ionnsachadh – tìde nach eil aig a h-uile duine. Thuirt aon duine mar eisimpleir: “Up at 5.00 in the morning and home at 6.00 at night things to do when I get home. Tea and then a shower. By the time I settle down at night it is usually about 8.00 PM. Then you are tired. It is hard to focus on your notes from evening classes.”
Bha tòrr mholaidhean ann cuideachd:
Seo an fheadhainn a nochd nas trice:
Telebhisean agus rédio Gàidhlig air feadh na h-Alba agus air taobh a-muigh na h-Alba. Bha móran daoine an dòchas gun tachradh seo tro chraoladh digiteach.
Taighean na Gàidhlig.
Faclair ùr Gàidhlig-Beurla, Beurla-Gàidhlig
Barrachd chlasaichean Gàidhlig san àrd-sgoil
Ged a fhuair mi móran bheachdan air a’ Ghàidhlig, tha am facal mu dheireadh a’ dol dhan duine a thuirt:
“Ag ionnsachadh na Gàidhlig - cha tug
rud sam bith an uiread toileachais dhomh,
’s an uiread bròin cuideachd.” Amen!
